Rối loạn phổ tự kỷ là gì? Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là một dạng rối loạn phát triển thần kinh xuất hiện sớm, thường trước 3 tuổi. Trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ gặp khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi và có xu hướng lặp đi lặp lại các hành động, sở thích.
Tự kỷ được gọi là “phổ” vì mức độ và biểu hiện ở mỗi trẻ rất khác nhau. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp, nhưng cũng có trẻ bị ảnh hưởng nặng, cần hỗ trợ suốt đời.
Nguyên nhân gây ra rối loạn phổ tự kỉ
Nguyên nhân gây rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ Cho đến nay, khoa học vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra rối loạn phổ tự kỷ. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy tự kỷ là kết quả của sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường.
- Yếu tố di truyền Di truyền được xem là nguyên nhân quan trọng nhất. Trẻ có người thân trong gia đình từng mắc tự kỷ hoặc các rối loạn phát triển khác sẽ có nguy cơ cao hơn. Một số gen liên quan đến sự phát triển não bộ khi bị đột biến có thể ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và hành vi của trẻ.
- Yếu tố sinh học và thần kinh Sự bất thường trong cấu trúc hoặc chức năng não bộ, đặc biệt là các vùng liên quan đến ngôn ngữ, cảm xúc và xử lý thông tin xã hội, có thể góp phần gây ra tự kỷ.
- Yếu tố trong thai kỳ và khi sinh Một số yếu tố làm tăng nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ bao gồm: • Mẹ nhiễm virus trong thai kỳ • Thai nhi thiếu oxy khi sinh • Sinh non hoặc nhẹ cân • Mẹ sử dụng rượu, thuốc lá hoặc thuốc không an toàn khi mang thai
- Yếu tố môi trường Ô nhiễm môi trường, tiếp xúc với hóa chất độc hại hoặc kim loại nặng trong giai đoạn sớm của cuộc đời cũng được cho là có liên quan, dù chưa phải nguyên nhân trực tiếp.
Lưu ý: Tự kỷ không phải do cách nuôi dạy sai lầm hay do trẻ xem tivi, điện thoại quá nhiều, nhưng việc lạm dụng thiết bị điện tử có thể làm biểu hiện tự kỷ trở nên rõ rệt hơn.
Biểu hiện của trẻ RLPTK
Biểu hiện tự kỷ thường xuất hiện sớm và rõ dần theo thời gian. Cha mẹ cần chú ý những dấu hiệu sau:
1. Biểu hiện về giao tiếp
- Chậm nói hoặc không nói
- Ít sử dụng cử chỉ khi giao tiếp
- Không phản ứng khi được người khác gọi tên mình
- Nói lặp lại từ hoặc câu vô nghĩa
2. Biểu hiện tương tác xã hội
- Ít giao tiếp bằng mắt
- Không quan tâm đến vật và người xung quanh
- Không thích chơi cùng bạn bè
- Khó hiểu cảm xúc của người khác
3. Biểu hiện về hành vi và sở thích
- Lặp đi lặp lại một hành động (vỗ tay, xoay tròn đồ vật)
- Bám chặt vào thói quen, dễ cáu gắt khi thay đổi
- Quan tâm quá mức đến một đồ vật hoặc chủ đề cụ thể
- Quá nhạy cảm hoặc thờ ơ bất thường với ánh sáng, âm thanh, xúc giác
4. Biểu hiện về cảm xúc
- Khó kiểm soát cảm xúc
- thu mình hoặc dễ nổi cáo
- Có thể cười, khóc không rõ nguyên nhân
Hướng xử trí cho trẻ
Hướng giải quyết và can thiệp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ Mặc dù rối loạn phổ tự kỷ không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng can thiệp sớm và đúng cách sẽ giúp trẻ cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp, học tập và hòa nhập xã hội.
1. Phát hiện và can thiệp sớm Can thiệp càng sớm, hiệu quả càng cao, đặc biệt trong giai đoạn từ 2–6 tuổi. Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu tự kỷ, cha mẹ nên đưa trẻ đến:
- Bệnh viện nhi
- Trung tâm tâm lý – phát triển trẻ em
2. Can thiệp hành vi và giáo dục đặc biệt Một số phương pháp phổ biến:
- ABA (Applied Behavior Analysis): cải thiện hành vi và kỹ năng xã hội
- Trị liệu ngôn ngữ: giúp trẻ phát triển khả năng nói và hiểu ngôn ngữ
- Trị liệu hoạt động: hỗ trợ vận động, tự lập và xử lý cảm giác
3. Vai trò của gia đình Gia đình đóng vai trò then chốt trong quá trình hỗ trợ trẻ:
- Tạo môi trường yêu thương, nhẹ nhàng cho bé
- Dành thời gian chơi và giao tiếp với trẻ mỗi ngày
- Hạn chế thiết bị điện tử, tăng tương tác trực tiếp
- Kiên nhẫn, không so sánh trẻ với người khác
4. Phối hợp nhà trường và xã hội Trẻ tự kỷ cần được tạo cơ hội học tập phù hợp, có thể là: • Lớp học hòa nhập
- Lớp giáo dục đặc biệt
- Hỗ trợ tâm lý tại trường học Sự thấu hiểu và chấp nhận từ cộng đồng sẽ giúp trẻ tự tin hơn trong cuộc sống.
Kết luận
Rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em là một thách thức lớn đối với gia đình và xã hội, nhưng không phải là dấu chấm hết. Với sự hiểu biết đúng đắn về nguyên nhân, biểu hiện và các hướng giải quyết phù hợp, trẻ tự kỷ hoàn toàn có thể phát triển, học tập và sống một cuộc đời ý nghĩa. Điều quan trọng nhất là phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và đồng hành cùng trẻ bằng tình yêu thương và sự kiên nhẫn.